ALKALOIDY



ALKALOIDY[arab.-gr.], różnorodne związki org. o układzie pierścieniowym, występujące w niektórych gat. roślin wyższych (np. maku, łubinie, tojadzie, kawie, herbacie), widłaków, skrzypów i grzybów. W świecie zwierzęcym związki typu alkaloidów znaleziono u salamander i niektórych gat. wijów.
Pierwszym wyodrębnionym alkaloidem była morfina (1804), obecnie jest znanych ponad 2000 alkaloidów naturalnych i syntet. (nowokaina, atebryna, dolantyna). Układy pierścieniowe alkaloidów są na ogół heterocykliczne z atomami azotu, a także tlenu;

Ich budowa jest podstawą klasyfikacji alkaloidów na: pochodne pirydyny (np. nikotyna, rycynina), tropanu (np. atropina, kokaina), chinoliny (np. chinina), izochinoliny (np. alkaloidy opium i kurary), indolu (np. strychnina), puryny (np. kofeina, teobromina, teofilina), alkaloidy terpenoidowe i steroidowe (np. tomatyna) i in. Rodzaj alkaloidów jest charakterystyczny dla danego gat. roślin. Układy pierścieniowe alkaloidów powstają z aminokwasów, fenoli, kwasów octowego i mewalonowego w różnych ciągach reakcji. Przypuszcza się, że wiele tych i zachodzi w roślinach wszystkich gat., a tylko w niektórych pojedyncza mutacja genowa uruchomiła syntezę alkaloidów. Różnorodność budowy alkaloidów nie pozwala na wysunięcie uniwersalnej hipotezy o ich funkcji w roślinach; są one, być może, końcowymi produktami przemian biochem., m.in. detoksykacji (usunięcie nadmiaru kwasu indolilo-3-octowego, nikotynowego), niektóre stanowią prawdopodobnie rezerwę azotu i węgla lub różnych związków (np. alkaloidy pirydynowe kwasu nikotynowego).
Przemiany alkaloidów w organizmach zwierząt badano gł. u ssaków, ze względu na silne działanie farmakologiczne i trujące na organizm człowieka. Przemiany alkaloidów zachodzą różnie u różnych gat. ssaków. Dla niektórych drobnoustrojów alkaloidy mogą być źródłem węgla i azotu, ulegając rozkładowi do prostych alifatycznych związków. Alkaloidy są stosowane w lecznictwie jako środki przeciwbólowe, znieczulające, przeciwskurczowe, uspokajające, pobudzające ośr. oddechowy; niektóre alkaloidy (morfina, kokaina) powodują stany euforii, a często zażywane - narkomanię.